Nike · Tarihçe
Nike Logosu Efes'ten mi Geldi? Swoosh'un ve Nike Adının Gerçek Hikâyesi
Efes'te kanatlı bir tanrıça kabartması, yağlı boya dersine parası yetmeyen bir tasarım öğrencisi ve gece akla gelen bir isim: Swoosh'un ve Nike adının belgelerdeki hikâyesi.
- Tasarımcı
- Carolyn Davidson
- Çizildiği yıl
- 1971
- Tasarım ücreti
- 35 $ (1971)
- İlk ticari kullanım
- 18 Haziran 1971
- Nike adını öneren
- Jeff Johnson
- Nike ne demek
- Zafer (Yunan zafer tanrıçası)

Efes'teki Nike kabartmasının önünde sık anlatılan bir hikâye var: dünyanın en tanınan logolarından biri buradan çıkmış. Belgeler ise bizi Oregon'daki bir üniversite koridoruna ve 1971'de kesilen 35 dolarlık bir faturaya götürüyor.
Kısa Cevap
Hayır, Nike logosunun Efes'teki Nike kabartmasından esinlendiğine dair bir kanıt yok. Swoosh'u 1971'de Portland State Üniversitesi'nde tasarım öğrencisi olan Carolyn Davidson, Phil Knight ayakkabının yanına bir şerit isteyince çizdi ve karşılığında 35 dolar aldı. Davidson'ın kendi anlatımında da Nike'ın arşivinde de hedef hareket ve hız; Efes, heykel ya da kabartma geçmiyor. Tanrıçayla gerçek bağ isimde: Nike, Yunan zafer tanrıçasının adı ve markaya bu adı şirketin ilk tam zamanlı çalışanı Jeff Johnson önerdi.
Nike Logosu Efes'ten mi Esinlenildi?
Belgelere bakınca cevap hayır; daha doğrusu, bunu gösteren tek bir belge yok. Efes'te anlatılan versiyonda kabartmadaki tanrıçanın kanadı ya da elbisesinin kıvrımı Swoosh'un kavisine benzetiliyor ve logonun buradan alındığı söyleniyor. Hikâyenin çekici yanı, gerçek iki parçaya dayanması: marka gerçekten zafer tanrıçası Nike'ın adını taşıyor ve Efes'te gerçekten o tanrıçanın bir kabartması var. Eksik olan, bu ikisini logoya bağlayan halka.
Logonun nasıl çizildiğini en yakından anlatan iki kaynak, tasarımcı Carolyn Davidson'ın 2016'da ESPN'e kendi ağzından anlattıkları ve Nike arşivinin logonun tarihini anlatan yazısı. Davidson'a göre Phil Knight ondan bir ayakkabı şeridi istedi ve logonun hareketi gösteren bir şey olması gerekiyordu. Nike arşivine göre Davidson seçilen kavisin hareket hissi verdiğini düşünüyordu; Knight da işaretin hız anlamına gelmesini istediklerini söylüyor. İki anlatımda da Efes, bir heykel, bir kabartma ya da tanrıçanın kanadı geçmiyor.
Bir ayrıntı daha var: ad ile logo farklı kişilerden çıktı. Logoyu Davidson çizdi, Nike adını ise Jeff Johnson önerdi. Swoosh'u tanrıçanın kanadı olarak okumak yaygın bir yorum; ama tasarım sürecini anlatan kaynaklarda böyle bir çıkış noktası yok.
Efes'teki Nike Kabartması Nerede, Neyi Gösteriyor?
Efes Örenyeri İzmir'in Selçuk ilçesinde. Efes turları düzenleyen bir şirketin rehberlerince yazılan Ephesus.us sitesine göre kanatlı, uçar hâlde bir Nike'ı gösteren kabartma bugün antik kentin Domitianus Meydanı'nda duruyor ve Kuretler Caddesi'ndeki Herakles Kapısı'na ait olduğu düşünülüyor. Kapı adını üzerindeki Herakles kabartmasından alıyor ve aynı kaynağa göre caddeyi araçlara kapatıp yaya yoluna çeviriyordu.
Klasik mitoloji kaynağı Theoi Project'e göre antik sanatta Nike kanatlı bir tanrıça olarak, çoğu zaman elinde galibi taçlandıracak bir çelenk ya da zaferin simgesi olan palmiye dalıyla gösterilir. Hızla ilerleyen kanatlı bir figürün kavisleriyle Swoosh arasında benzerlik görmek kolay. Ama benzerlik, esinlenmenin kanıtı değil.
Efes'e yolu düşenler için kabartma, logonun kaynağı olduğu için değil, markaya adını veren tanrıçanın bu topraklardaki gerçek bir tasviri olduğu için görülmeye değer. Hikâyenin doğru hâli de bu: bağ logoda değil, isimde.
Nike Logosunu Kim Tasarladı?
Swoosh'u Carolyn Davidson çizdi. Davidson Portland State Üniversitesi'nde tasarım öğrencisiydi; Phil Knight ise o yıllarda aynı okulda muhasebe dersleri veriyordu. ESPN'e anlattığına göre Davidson bir gün koridorda arkadaşına yağlı boya dersine parası yetmediğini söylerken, yanlarından geçen uzun boylu, mavi takım elbiseli bir adam konuşmayı duyup ona iş teklif etti. Adam Knight'tı. İlk iş, Asya'dan gelecek yöneticilere yapılacak bir sunum için tablo ve grafik hazırlamaktı; Nike arşivine göre Knight bunun için saatine 2 dolar ödüyordu. Davidson zamanla şirketin ilanlarını, broşürlerini ve kataloglarını da yaptı.
Asıl iş 1971'de geldi. Nike arşivine göre Knight o yılın şubat ayında Meksika'daki bir fabrikayla siyah, beyaz tabanlı bir futbol kramponu için anlaştı. Ayakkabıyı, şirketin o güne kadar sattığı Onitsuka Tiger modellerinden ayıracak bir işarete ihtiyaç vardı. Knight, Davidson'dan ayakkabının yanına bir şerit istedi. Davidson çizimlerini ince kâğıda yapıp ayakkabıların üzerine tutarak baktı.
Seçenek sayısında kaynaklar küçük bir farkla ayrışıyor: Davidson beş öneri götürdüğünü söylüyor, Nike arşivi yarım düzine diyor. Nike'a göre seçim, Oregon'daki Tigard ofisinde Knight ve iki çalışanla yapıldı; bunlardan biri Jeff Johnson'dı. Hiçbiri güçlü bir izlenim bırakmadı; Johnson'ın hatırladığı kadarıyla iş, en az kötü olanı seçmeye kaldı. Masadan Davidson'ın kavisli tik işareti çıktı. Knight'ın ilk tepkisi de meşhur: “Pek sevmedim ama zamanla ısınırım.”
Davidson da sonuçtan çok memnun değildi; ESPN'e yaptıklarından pek hoşnut olmadığını, ama içlerinde en çok Swoosh'u sevdiğini anlatıyor. Nike arşivine göre şerit, henüz Swoosh adını bile almadan, üretim başlasın diye Meksika'ya yetiştirildi. Aynı kaynağa göre şirketin sattığı ilk kendi ayakkabısı, 1971'de 16,95 dolara satılan “the Nike” adlı bu futbol kramponuydu ve en belirgin özelliği Davidson'ın şeridiydi.
Kronoloji
- 1969Knight, Portland State'te Davidson'a ilk grafik işlerini veriyor
- Şubat 1971Meksika'daki fabrikayla ilk kendi kramponu için anlaşma
- 1971Davidson'ın şeridi seçiliyor, fatura 35 $
- 1971Jeff Johnson'ın önerdiği Nike adı kullanılmaya başlıyor
- 18 Haziran 1971Logonun ilk ticari kullanımı
- Ocak 1972Blue Ribbon Sports logo için marka başvurusu yapıyor
- 1972Boston Maratonu'nda Swoosh'un büyük bir yarışta ilk teyitli görünümü
- 1983Davidson'a pırlantalı Swoosh yüzük ve Nike hissesi veriliyor
Swoosh Logosu Kaç Paraya Çizildi?
35 dolara. Nike arşivine göre Davidson işi bitirince Knight'a 35 dolarlık bir fatura gönderdi. Davidson ESPN'e ne kadar isteyeceğini bilmediğini anlatıyor: tasarım dersleri almıştı ama işin ticari tarafından habersizdi. Nike'ın bugün dünyanın en tanınan sembollerinden biri olarak andığı işaretin bu kadar küçük bir faturayla doğması, hikâyeyi akılda kalıcı yapan ayrıntı.
Ama hikâye 35 dolarda bitmiyor. Davidson'ın anlattığına göre 1983'te dönemin Nike başkanı Bob Woodell ve Knight onu öğle yemeğine çağırdı; gittiğinde çalışanlar toplanmıştı, tatlı olarak çikolatadan Swoosh'lar vardı. Davidson'a Swoosh biçiminde, pırlantalı altın bir yüzük ve bir miktar Nike hissesi verildi. Davidson ilk hisselerin hiçbirini bozdurmadığını, hisseler defalarca bölündükten sonra bir kısmını sattığını söylüyor. Sık dolaşan hisse sayısı ise onun kendi anlatımında geçmiyor.
Davidson'a göre Nike'ın ona verdiği bunlarla sınırlı değildi: bu iş ona bir başlangıç, tasarım dünyasını öğrenme fırsatı, referanslar ve “Logo Lady” lakabını getirdi. Logonun değeri konusunda da mütevazı: işi bu hâle getirenin Knight ve Nike çalışanları olduğunu, onlar olmasa bunun sıradan bir çizim olarak kalacağını söylüyor.
Nike Ne Demek, Bu Adı Kim Buldu?
Nike, Yunanca “zafer” demek. Klasik mitoloji kaynağı Theoi Project'e göre Nike hem savaşta hem barış zamanındaki yarışmalarda zaferin kanatlı tanrıçası; Titan Pallas ile Styks'in kızı. Romalılar ona Victoria dedi. Tanrıça Athena ile öyle özdeşleşmişti ki zaman zaman onun bir niteliğinden ibaret görülürdü.
Bu adı markaya Jeff Johnson önerdi. The Oregonian'a göre isim Johnson'ın aklına gece geldi. Bob Woodell'i aradığında Woodell'in ilk sorusu “Nike mı? Uçaksavar füzesi gibi mi?” oldu; Johnson da bunun Yunan zafer tanrıçası olduğunu anlattı. Knight'ın aklındaki ad başkaydı: CNBC'ye anlattığına göre “Dimension Six” istiyordu. Johnson'ın önerdiği Nike'ı pek sevip sevmediğinden emin değildi, ama diğer adlardan iyi buldu.
Şirket tarihlerini derleyen International Directory of Company Histories'e göre Blue Ribbon Sports, Nike adını ve Swoosh'u 1971'de, kendi ürünlerini yurt dışında ürettirmeye başladığında kullanmaya başladı. Şirketin 1964'teki kuruluşundan bu değişime uzanan hikâye Nike'ın Blue Ribbon Sports'tan bugüne tarihi yazısında.
Swoosh Ne Demek?
“Swoosh” İngilizcede bir ses taklidi: havayı hızla yaran bir şeyin çıkardığı “vuuş” sesi. Etimoloji sözlüğü Etymonline'a göre kelime 1860'tan beri kayıtlı ve ilk örneklerde savrulan bir olta kamışının sesini anlatıyor; fiil olarak kullanımı 1867'ye uzanıyor.
Logo için özel seçilmiş bir ad gibi dursa da ilk yıllarda işaretin adı bu değildi. Nike arşivine göre Davidson'ın çizimi Meksika'ya gönderildiğinde henüz Swoosh diye anılmıyordu; ilk yıllarda kimi ona sadece “stripe”, yani şerit diyordu. Etymonline, kelimenin Nike logosu için kullanımını 1989'dan itibaren kaydediyor. Kelimenin anlamı, işaretin baştan beri anlatmak istediğiyle örtüşüyor: hız ve hareket.
Swoosh İlk Yıllarında Neden Her Ayakkabıda Farklıydı?
Çünkü tek bir standart yoktu. Nike arşivine göre ilk ayakkabılarda işaret neredeyse her modelde farklı görünüyordu: kiminde geniş, kiminde sıkışık. Fabrikalar şeridi dikebildikleri gibi dikiyor, tasarımcılar açıyı ayakkabının biçimine göre değiştiriyordu. Bir koşucu, daha kavisli versiyonun ölü balığa benzediğini söyleyerek dalga geçmişti.
Yine de işaret doğru yerlerde görünmeye başladı. Nike arşivine göre 1972 Boston Maratonu'nda en iyi dereceye giren Amerikalı koşuculardan ikisi, Davidson'ın şeridini taşıyan Nike'larla yarışı bitirdi; bu, Swoosh'un büyük bir yarışta teyit edilen ilk görünümü. Kıyafetlerde ise asimetrik işaret tuhaf durunca Jeff Johnson birkaç Swoosh'u bir daire etrafında yelpaze gibi dizdi ve “Sunburst” ya da “Pinwheel” diye bilinen logo ortaya çıktı.
Swoosh'un yeri, boyu ve yönüyle oynamak bugün de sürüyor. Virgil Abloh, 2017'deki Off-White x Nike “The Ten” koleksiyonunda Swoosh'u maket bıçağıyla yerinden oynattı, bazı modellerde büyüttü. Travis Scott'ın Air Jordan 1'indeki ters Swoosh ise Nike'a göre markanın kutu logosundan biçimlendi; Scott'ın Nike ve Jordan iş birlikleri Travis Scott x Nike ve Jordan rehberinde.
Kurucumuz John Nevzat Erdem'in de hoşuna giden detay, Swoosh'un ilk yıllardaki bu tutarsız hâllerinin bugün koleksiyonculara ayrı bir tarih okuması sunması.
Sık Sorulan Sorular
Efes'teki Nike kabartması ne zamandan kalma?
Kabartmanın kendi tarihi konusunda kaynaklar net değil. Ephesus.us'a göre ait olduğu düşünülen Herakles Kapısı MS 4. yüzyılda başka bir yerden bugünkü yerine taşındı; kapının adını veren Herakles kabartması ise MS 2. yüzyıldan.
Nike logosu ne zaman tescil edildi?
ESPN'e göre şirket, o zamanki adıyla Blue Ribbon Sports, logo için Ocak 1972'de marka başvurusu yaptı; başvuruda ilk ticari kullanım tarihi 18 Haziran 1971 olarak geçiyor. Bazı kaynaklarda tescil tarihi diye verilen 18 Haziran 1971, aslında bu ilk kullanım tarihi.
Nike logosu neden tik işaretine benziyor?
Nike'ın kendi arşivi de işareti “tik biçimli bir şerit” diye tanımlıyor. Ama Knight'ın istediği bir onay işareti değil, ayakkabının yan paneline hareket hissi verecek bir şeritti; seçilen kavis tik işaretine benzedi.
Big Drip TR'de Swoosh'lu Klasikler
Davidson'ın şeridini yan panelinde taşıyan iki klasik Big Drip TR'de kendi kategorilerinde listeleniyor: Nike Dunk modelleri ve Air Jordan 1 modelleri.
Kaynaklar
- NIKE, Inc. – The Nike Swoosh Logo: From Humble Beginnings to Global Icon
- ESPN – How a College Student Created One of Sport's Most Iconic Images
- Nike TR – İz Bırakmaya Devam: Swoosh
- The Oregonian (East Oregonian) – Nike at 50
- CNBC – How Phil Knight Turned a Dream Into a $25 Billion Fortune
- International Directory of Company Histories – Nike, Inc. (FundingUniverse)
- Theoi Project – Nike, Goddess of Victory
- Etymonline – swoosh
- Ephesus.us – Hercules Gate
- T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı – Efes Örenyeri
- NIKE, Inc. – Virgil Abloh ve “The Ten”
- Nike News – Travis Scott Air Jordan I High OG (2019, arşiv)